Rodolfo eta Nievesen lekukotza

Gerra guztietan denak dira galtzaile, inor ez da garaile. Zenbatetan entzun dugun esamolde hori. Ez dagoela irabazlerik. Denak galtzaile omen. Batzuk, ordea, gerra galdu eta gero bakea ere galdu ohi dute. Galdetu bestela Nieves eta Rodolfori. Eta beraiei bezalaxe, gorrien ondorengoak izateagatik erbestera jo behar izan zuten milaka haurrei ere. Errepublikaren alde eta Francoren altxamenduaren aurka borrokatu zuten horien seme-alabei.

Gerrako haurrak aipatzerakoan, Bilbotik Mosku, Londres edo Mexikora joandako haurrak nabarmendu ohi dira. Baina bestelako erbesterik ere izan zen. Sorterria utzi eta itsasoa zeharkatu gabe, jaioterritik halabeharrez hanka egin behar izan zutenak. Historiak akaso baztertu egin dituenak. Idatzi hau, ordea, ez da historia berridazteko saiakera. 36ko gerrak eragindako egoera baten isla izan nahi du kontakizun honek. Maiz eman zena eta gutxi aipatua izan dena. Ahaztuta utzi ditugun istorio txikiak. Istorio txikiak, drama han-diak. Gure aita Rodolfo eta izeba Nievesena aipatuko dugu. Hori baita gertutik ezagutu duguna. Baina galdezka hasiz gero, Nieves eta Rodolfo asko dago gure artean. Kalean gurekin egunero gurutzatzen direnak. 1936ko gerra pairatu zutenen haurrak, orain, gure aita-amak dira, gure aiton-amonak, gure birraiton-birramonak.

Ez zituzten haur denak Mexikora, Moskura, Londresera eraman. Askoz
gehiago izan ziren erbestea ezagutu zuten emazte eta seme-alabak. 36ko gerran etxetik ihes egin behar izan zutenak. Frankisten mendekua 40 urtez pairatu behar izan zutenak. Nievesek eta Rodolfok bezala.

Altsasun jaioak
Bigarren Errepublikan jaio ziren biak. Rodolfo Ubeda Brianzo 1933ko urtarrilaren 29an jaio zen. Handik urtebetera jaio zen Nieves Ubeda Brianzo, 1934ko urtarrilaren 13an. Biak Altsasun jaioak. Kontakizun honetan, Rodolfo eta izeba Nieves bezala izendatuko ditugu. Bien ama, Nieves Brianzo Sampietro, Tolosakoa zen jaiotzez baina gaztetan Altsasura joan zen familiarekin eta Altsasun bertan ezagutu zuen gerora bere senarra izango zena, Jose Ubeda Apaolaza. Hortik datorkie altsasuar izatea Rodolfori eta izeba Nievesi.

Aragoar sustraiak, batetik
Baina altsasuar sustraiak ezagutu aurretik, aragoar sustraiak emango ditugu ezagutzera. Nieves Brianzo Sampietro, gure aita Rodolfo eta izeba Nievesen ama, Tolosan jaio zela esan dugu. Gurasoak Aragoatik iritsi ziren Tolosara XX. mende hasieran: Máximo Brianzo Sánchez Calamochan (Aragoa) jaioa; Encarnación Sampietro García, San Juan de Mozarrifar herrian (Aragoa). Tolosan egin zuten egonaldian jaio zen Nieves Brianzo Sampietro.

Tolosara iritsi aurretik, Máximo Brianzok paper-fabrikan egiten zuen lan San Juan de Mozarrifar herrian. Han ezagutu zuen gerora bere emazte izango zena, Encarnación Sampietro Garcia. Baina San Juan de Mozarrifarreko lantegia itxi eta Berrobira eraman zuten paper-fabrika. Beraz, Aragoa utzi eta Tolosara joan ziren bizitzera Máximo Brianzo eta Encarnación Sampietro. Hiru alaba izan zituzten. Hirugarrena izan zen Nieves Brianzo Sampietro, Rodolfo eta izeba Nievesen ama. Tolosako Larramendi auzoan jaio bazen, gero, Berrobira joan ziren denak bizitzera. Berrobin bertan hartu zuen lehen jaunartzea Nieves Brianzo Sampietrok.
Máximo Brianzo, ordea, ez zegoen Berrobiko paper-fabrikan zuen lanpostuarekin konforme eta lixiba enpresa bat jarri zuen martxan Tolosan. Bere anaia Sisto Brianzorekin abiarazi zuen lixiba lantegia eta negozioak arrakasta izan zuen. Ekoizteaz gain, lixiba bera ere banatzen eta saltzen zuten han eta hemen. Behin, Altsasura joan ziren eta salmenta ikaragarria izan zen. Negozioaren etorkizuna Altsasun zegoelakoan, Tolosa utzi eta Altsasura joan ziren bizitzera Máximo Brianzo, Encarnación Sampietro eta hiru alabak, tartean, urte batzuetara Rodolfo eta izeba Nievesen ama izango zena. Ordurako, Nieves Brianzo Sampietro lanean zen, Tolosako Laborde y Labaien lantegian, hain zuzen. Baina Máximok Altsasuko bidea hartu zuen eta emazte eta alabek ere Tolosa utzi eta Nafarroara jo behar izan zuten.

Lixiba lantegiak, ordea, ez zuen luze iraun Altsasun. Ez zuen arrakasta izan eta Máximoren ametsak berehala urtu ziren. Tren geltokiko kalean denda bat jarri zuten eta horrela egin zuen aurrera Máximo Brianzoren familiak.

Altsasuar sustraiak, bestetik
36ko gerran murgildu baino lehen, altsasuar sustraiak ere aipatuko ditugu. Esan dugu Rodolfo eta izeba Nievesen amaren aldekoak jatorriz aragoarrak zirela. Rodolfo eta izeba Nievesen aita, ordea, Jose Ubeda Apaolaza, Altsasun jaio zen. Bere gurasoak bezalaxe. Jose Ubeda Apaolazaren aita, Jose Ubeda Sánchez, Altsasuko epaitegiko langilea zen. Francisca Apaolaza Barandiaranekin ezkondu zen baina andrea gazte zendu eta bigarrenez ezkondu zen Jose Ubeda Sánchez. Catalina zuen izena bigarren emazteak (abizena ez dute gogoan ez izeba Nievesek, ez Rodolfok).

Jose Ubeda Sánchez, bitan ezkondu zena, epaitegiko langile eta UGTko afi-liatua zen. Hala dakar “Navarra 1936, de la esperanza al terror” liburuak, (gerora, Rodolfok eta izeba Nievesek baieztatua).

Jose Ubeda Apaolaza, Jose Ubeda Sánchez eta Francisca Apaolaza Barandiaranen semea, tren geltokiko langile zen. Altsasuko beste langile asko bezalaxe, CNT sindikatuan afiliatua zegoen. Tolosatik Altsasura joandako Nieves Brianzorekin ezkondu zen eta bi seme alaba izan zituzten: Rodolfo eta izeba Nieves.

XX. mendearen hasieran euskaraz hitz egiten zen Altsasun. Izeba Nievesen esanetan, bere amona Francisca Apaolazak euskaraz egiten zuen. Rodolfok dioenez, aita ere euskalduna zen.

Gerora ikusiko dugun moduan, edozein sindikatuko kide izatea, garesti ordainduko zen 36ko gerran.

Ezkontza zibila
Lixiba lantegiak gainbehera egin zuen berehala. Baina Altsasuk tren geltokia zuen, baita industria ere. Langile asko zeuden. Denetariko denda batentzat toki egokia izan zitekeen. Esan eta egin. Denda bat jarri zuten tren geltoki ondoan Máximo Brianzok eta bere emazteak.

Geltokiko kalea egunero zeharkatzen zuen Jose Ubeda Apaolaza gazteak; etxetik lantokira eta lantokitik etxera bidean. Jose Ubeda Apaolaza tren geltokiko langilea zen-eta. Bertako denda ataritik igaroko zen egunero. Akaso bertako neska gaztea ikusteko aitzakiarekin, maiz igaroko zituen dendako ateak. Nork daki. Tolosatik etorria zen Nieves Brianzo izeneko neska gazte hartaz maitemindu zen behintzat tren geltokiko langile gaztea. Oso gazte ezkondu ziren gerora Rodolfo eta izeba Nievesen gurasoak izango zirenak: Nieves Brianzok 19 urte zituen; Jose Ubedak, 20.

Baina ez ziren elizatik ezkondu. Ezkontza zibila izan zen. Bigarren Errepublikaren garaian, ezkontza, jaunartze eta hileta gehienak bezalaxe.

1975ean, Franco hil eta gero hasi zen trantsizioa delakoaren ondoren, elizatik ez ezkontzea gaizki ikusia zegoen. Ez ziguten esan, ordea, Errepublika garaian (36ko gerra baino lehen) ohikoa zela. Altsasun behintzat bai. Hala dio "Navarra 1936, de la esperanza al terror" liburuak, Altaffaylla Kultur Taldeak 1986an argitaratu zuen liburu mardulak.

Ezkondu eta berehala jaio ziren Jose Ubeda eta Nieves Brianzoren seme-alabak: Rodolfo eta izeba Nieves. Errepublika garaian jaio ziren biak. Gerra aurreko garai hura ere gorabeheratsua izan zen. Baina askatasun giroan bizi ziren Altsasun. Eta askatasun hori defendatzea zen Jose Ubeda eta Nieves Brianzoren nahia. Hori pentsa daiteke, izan ere, alaba Nieves Ubedari, izeba Nievesi alegia, Nieves Libertad izena ipini baitzioten.

Lehen jaunartzea egiteko unea iritsi zenean, Rodolfo eta izeba Nieves bataiatu gabe zeudela aitortu zien amak. Frankismoa jada indarrean zela, bataioa eta jaunartzea, dena batera egin behar izan zuten biek.

Gerra baino lehen, izeba Nievesek kontatu digunez, ederki bizi ziren Altsasun. Bizikleta zuten, errekan ibiltzeko txalupa txiki bat eta irrati bat
etxean. Garai hartan, oparotasunaren ikur zen irrati bat etxean izatea. Irrati aparailua ez zen etxe denetan aurkitzen. 36ko gerrak, ordea, familia gazte haren etorkizuna zapuztu zuen.

Gerra hasi zenean
Gerra hasi zenean, Nieves Brianzo Sampietrok 24 urte zituen eta bi seme-alaba, Rodolfo eta izeba Nieves. Altsasun, 1936ko uztailean, ia gizon denek mendira jo zuten. Armarik gabe, ezer gabe. Egun batzuetako kontua izango zela uste zuten. Baina gerra uste baino gehiago luzatu zen. Rodolfo eta izeba Nievesen aitak, Jose Ubeda Apaolazak, Errepublikaren aldeko frontearekin bat egin zuen Altsasuko gazte askok bezalaxe (esan dugun bezala, CNTn afiliatua zegoen). Tolosatik ere pasa zen; Nieves Brianzoren lehengusu batzuk hala esan zioten urte batzuetara. Ondoren, Katalunian ere izan zela uste du izeba Nievesek. Baina ez dakite noiz, nola eta non desagertu zen. Frantzian, Katalunia iparraldearen aldamenean, kontzentrazio-eremu asko jarri zituzten. Akaso horietako batean pasa zituen azken egunak. Egun desagertutzat jotzen da.

Rodolfok dioenez, 36ko gerra amaitzean Frantziara jo zuen bere aitak, Jose Ubedak. 1940. urtean, Hitlerren Alemaniak Frantzia okupatu zuenean, Frantziako erresistentzian hartu zuela parte uste du Rodolfok. 1942. urtera arte, gutunak idazten aritu zen. Baina urte horretan galdu zen Jose Ubedaren arrastoa. Donibane Lohitzune eta Dantzarineatik iritsi ziren gutun horietako batzuk. Beraz, Ipar Euskal Herrian ere ibili zen.

Jose Ubeda Apaolazaren aita eta Rodolfo eta izeba Nievesen aitona, Jose Ubeda Sánchez, Altsasuko epaitegiko langilea zen. UGTkoa zela gauza nabarmena zen Altsasun. Hori izan zen atxilotua izateko arrazoi nagusia.

Jose Ubeda Sánchezek ez zuen mendira jo. Herrian geratu zen. Eta Altsasun bertan atxilotu zuten. Francoren aldekoek Altsasun bertan egokitu zuten espetxean eduki zuten preso hainbat egunez. Goizero, bere emazte Catalinak eta errain Nieves Brianzok gosaria eramaten zioten. Egun batean, gosari
gehiagorik ez eramateko esan zieten Guardia Zibilek. Jada ez zuela horren beharrik. Gero jakin zuten Urbasako amildegitik bota zutela.

“Navarra 1936, de la esperanza al terror” (Altafaylla taldea, 1986) liburuak aipatzen duenez, Jose Ubeda Sánchez erailtzeko asmoa zuten frankistek, baina nonbait nahastu egin ziren eta Adelino Gil bota zuten Urbasako amildegitik. Egunkari saltzaile zen eta erdi itsua zegoen Adelino Gil. Akatsa, ordea, biharamunean “zuzendu” zuten. 1936ko abuztuaren 16an izan zen. 51 urte zituen Jose Ubeda Sánchezek. UGTko kide izatea izan zen bere delitua.

Lerro hauek idazterakoan, izeba Nievesek adierazpen bitxia egin digu: “Altsasun, edadetuenek badakite nork salatzen zituen herriko gorriak. Francoren aldekoak eta Guardia Zibila ziren herria garbitzeaz arduratzen zirenak. Baina gorrien bizilagunak ziren salatzaileak”.

Altsasutik alde egin behar
1936ko uztailean frankistak Altsasun sartu zirenean, gazte gehienak ihes eginda zeuden. Hala ere, triskantza ugari egin zituzten. Nieves Brianzo eta Jose Ubeda Apaolaza bikote gazteak bazuen baratza, oilategia... Francoren aldekoek aihotz bidez dena suntsitu zuten. “Viva España” eta antzekoak oihukatzera behartu zituzten Nieves Brianzo eta herrian geratu ziren denak.

Altsasuko herriaz jabetzeko traba handirik ez zuten izan Francoren aldekoek. Ez zuten erresistentziarik topatu. Frankistak iritsi ziren gau horretan bertan, 350 herritar, gazteak gehienak, Altsasu utzi eta mendietatik Ataun, Beasain eta Gipuzkoako beste herri batzuetara jo zuten. Egun batzuetako kontua izango zela uste zuten. Errepublikaren aldeko frontea indartu eta Altsasu askatuko zutelakoan joan ziren herritik.

Gorriak ezin atxilotu, frankisten mendekua hauxe izan zen: bando bidez, gizabanako bakoitza bere sorterrira itzultzeko agindua eman zuten. Hor hasi zen Nieves Brianzo eta bere bi seme-alabentzat amaigabeko erbestea.
Nieves Brianzo Tolosakoa zen jaiotzez. Baina Altsasun ezkondu eta bertan bizi zen. Etxea, lagunak, baratza, oilategia... Senarrarekin batera eraiki zuen dena atzean utzi behar izan zuen halabeharrez. Frontea Olazagutian zen eta ezin Tolosara iritsi. Nieves Brianzoren ama, Encarnación Sampietro, San Juan de Mozarrifar herrikoa (Aragoa) zen jaiotzez baina gerra hasi zenean Matarón (Katalunia) bizi zen. Altsasun alaba bisitatzen ari zela harrapatu zuen gerrak. Encarnaciónen senarra, Máximo (Nieves Brianzoren aita, alegia), Matarón
atxilotu eta Bartzelonako Modelo espetxera eraman zuten.

Tolosara ezin itzuli, amaren herrira jo behar izan zuen halabeharrez Nieves Brianzok, Aragoako San Juan de Mozarrifar herrira. Nieves Brianzoren ahizpa Pilar Brianzok ere, gauza bera egin behar izan zuen. Pilarren senarra, Tedoro Urquijo sozialista, Iruñeko espetxean sartu zuten preso.

Bat-batean, zerua goian eta lurra behean ikusi zuen bere burua Nieves Brianzok. Aita Bartzelonako Modelo kartzelan, senarra Errepublikaren aldeko frontean eta bere senarraren aita Urbasan eraila.

Hori gutxi balitz, Altsasutik alde egin behar zuen. Azkar gainera. Ahal izan zuen guztia bildu eta gogoz kontra Aragoa aldera jo behar izan zuen Nieves Brianzok Rodolfo eta Nieves seme-alabekin. Baina hori baino lehen, Altsasutik Iruñera joan zen. Aurreztutako dirua Iruñeko banketxe batean zeukaten Nieves Brianzok eta Jose Ubedak. Guztira, 500 pezeta (3 euro). Jose Ubeda Apaolazak, Altsasuko tren geltokiko langile eta CNT sindikatuko kide, ondorenean iritsi zen guztia aurreikusi zuen nonbait. Izan ere, aurrezki kontua ireki zutenean, emaztearen izenean irekitzea nahiago izan zuen. “Badaezpada, zer edo zer gertatzen bada, nahiago dut zure izenean irekitzea”. Hala esan zion emazteari, Nieves Brianzori. Horri esker, gerra piztu zenean, Nieves Brianzok 500 pezetak eskuratu ahal izan zituen. Urtea egin zuen horrekin.

Nieves Brianzo bere ahizpa Pilar eta ama Encarnación Sampietrorekin
batera joan zen Aragoa aldera. Panorama iluna zen. Nieves Brianzok senarra frontean zuen eta bi seme-alaba aurrera atera behar zituen; Pilar Brianzok bi alaba txiki zituen eta senarra, Teodoro Urquijo sozialista, Iruñeko espetxean; Nieves eta Pilarren aita, Máximo Brianzo, Bartzelonako Modelo espetxean. Alokairuan hartutako etxe batean sartu ziren Pilar eta bere bi alabak, Nieves Brianzo eta bi seme-alabak (izeba Nieves eta Rodolfo) eta Encarnación, Pilar eta Nievesen ama.
San Juan de Mozarrifar herrian, senideen babesa izan zuten. Nieves Brianzoren lehengusua, Esteban Sanz, Alsina paper-fabrikako zuzendaria zen. Zaragozako Gobernu Zibilera joan behar izan zuen bere bi lehengusu Nieves Brianzo eta Pilar Brianzo eta izeba Encarnación Sampietroren kargu egiten zela zin egitera.

Kanpotarrak eta gorriak
Zailtasun ugari pasa behar izan zituzten. “Errefuxiatuak”, hala deitzen zieten San Juan de Mozarrifarren. Kanpotarrak izateaz gain, gorriak ere baziren. Azken hau zama handiegia zen gerra osteko giro beldurgarri hartan. Baina senideen laguntzari esker, goseari nola edo hala aurre egin ahal izan zioten. Hala ere, kalamidade handiak pasa behar izan zituzten. Bi seme-alabak aurrera
ateratzeko, etxeak garbitzen eta jostun lanak egiten aritu behar izan zuen Nieves Brianzok. Etxe batzuetan josi, beste etxe batzuetan garbitu. San Juan de Mozarrifarreko paper-fabrikan ere egin zuen lan. Garai hartan, soldata puntuen arabera kobratzen zen. Seme bakoitzeko, puntu gehiago. Eta puntu
gehiagorekin, soldata hobea. Alkatearen ziurtagiria behar zen puntu horiek lortu eta soldata hobea eskuratzeko. Baina Mariano Hurtos San Juan de Mozarrifarreko orduko alkateak ez zion ziurtagiririk eman nahi izan. Senarra gorria zuen Nieves Brianzok. Hori zen arrazoi bakarra. Zegokion soldata kobratu ezinik, bestelako lan osagarri batzuk egin behar izan zituen. Esan dugu. Etxe batzuetan, jostun lanak; beste etxe batzuetan, garbitzaile lanak. Bolada batean, gogoz kontra izan bazen ere, guardia zibil baten etxean lan egitea tokatu zitzaion. Guardia zibil honen arabera, gorri denak erail behar ziren…

Rodolfo Ubedak dioenez, “San Juanekoentzat errefuxiatuak ginen. Horrela deitzen ziguten. Lauzpabost familia ginen egoera berean. Tartean, Kantabriako bat edo beste. Herri hartan amonaren senitartekoak genituen eta haiei eskerrak!”. Baina giroa ez zen samurra. Aragoako herri hartan ere, sei-zazpi lagun fusilatu zituzten.
Rodolfok kontatu digunez, “ama, izeba eta lau lehengusuak elkarrekin bizi ginen. Etxe zahar hartara guardia zibil bikotea etortzen zen tarteka. Desagerturik zegoen gure aita edota espetxean zen gure osaba bertan agertuko zirela uste zuten. Guardia Zibilak etorri orduko negarrez hasten ginen lehengusu guztiak. Halako batean, isilik egon ezin eta, nire ama (Nieves Brianzo) haiei zera esatera ausartu zen: Ez al zaizue iruditzen nahikoa dela? Ez al zarete jabetzen haurrak negarrez hasten direla?”.

Guardia zibil horietako baten erantzuna ez du sekula ahaztuko Rodolfok: “Zuek denak fusilaturik egon beharko zenukete”. Rodolfok esan digun bezala, “sei urte nituen eta horrelakoak entzutea oso gogorra da. Betiko geratu zaidan oroitzapena da hura”.

Bartzelonan, urtebetez
Gauzak horrela, San Juan de Mozarrifar herria uztea erabaki zuten Nieves Brianzok eta bere ama Encarnaciónek. Nieves Brianzoren aita, Máximo Brianzo, Bartzelonako Modelo espetxean zegoen preso. Encarnaciónek sena-rraren ondoan egon nahi zuen. Aukera berrien bila, Bartzelonara jo zuen Encarnaciónek, bere alaba Nieves Brianzo eta Nieves eta Rodolfo Ubeda bilobekin batera. Baina Bartzelonan ez zuten aurrera egiteko aukera handirik topatu. Urtebete egin zuten Bartzelonan eta San Juan de Mozarrifarrera bueltatu ziren berriz ere.

Bitxia izan zen San Juan de Mozarrifar eta Bartzelona arteko bidaia. Dirurik ez zuten. Ezin denentzat bidaia-txartelarik eskuratu. Garai hartan trenen eserlekuak egurrezkoak ziren. Encarnación, Nieves Brianzo eta seme Rodolfo, bakoitza bere eserlekuan joan zen. Baina Nieves Ubeda alaba txikia hiruren atzean gorde zuten. Artean txikia zen eta ondo ezkutatu ahal izan zuten. Interbentorea ez zen konturatu. Horrela egin zuen gure izeba Nievesek Zaragoza eta Bartzelona arteko bidaia hura.

Tolosarako bidea
Tedoro Urquijok, Pilar Brianzoren senarrak, Iruñeko kartzelatik atera zenean San Juan de Mozarrifarrera jo zuen. Máximo Brianzo ere, gerra bukatzean espetxetik irten eta San Juan de Mozarrifarrera joan zen. Ezin denak etxe berdinean kabitu.
Máximo eta Encarnación, Nieves Brianzo eta Nieves eta Rodolfo txikiak beste pisu batera joan ziren bizitzera.

Garaituek miseria eta kalamidade ugari pasa behar izan zituzten. Eskubiderik gabe, zapalduak izan zirela dio orain 72 urte dituen izeba Nievesek. Isilik eta beldurrez bizi behar izan zutela. Gosea pasa zuten. Baina egoera kaxkarrean bizi baziren ere, ondo gogoan du oraindik gerra osteko errege egunetako bat. Bere amak ez zuen panpinik erosteko dirurik. Ezin oparirik egin. Gauez,
trapuz eginiko panpin bat egin zion alabari. Hura Nievesen poza. Errege egun politenetakoa izan dela dio orain gure izeba Nievesek.

Kozkortu orduko, lanean hasi zen Rodolfo Ubeda. 12-13 urterekin erremolatxa landatu, alfalfa bildu… horretan aritzen zen. San Juan de Mozarrifarreko Alsina paper-fabrikan lanean hasi zen arte. Oso gazte. Bere amaren lehengusuari esker, Esteban Sanz zuzendariari esker lortu zuen lanpostua. Nieves ere, 12 urterekin umeak zaintzen hasi zen.

1950 urtera arte, une latzak pasa behar izan zituzten. Gosea, miseria… besterik ez zen. Rodolfok dioenez, “Aragoako herri hartan, dagoeneko bertakotzat nuen nire burua. Ama berriz tematurik zegoen. Tolosara etortzeko gogoz zegoen, neurri handi batean, guretzat etorkizunik ez zuelako ikusten. Nekazal lurrak, besterik ez zegoen han”.

Juanito Arozena Tolosako lehengusuak animatu zuen Nieves Brianzo Tolosara etortzea. Juanito Arozena ezkondu eta ezkon-bidaian San Juan de Mozarrifarera joan zen, bere lehengusu Nieves Brianzo bisitatzera. Tolosan bazela lana eta Tolosara joatera animatu zuen Juanitok. Nieves Brianzo tolosarra zen, nahiz Altsasun ezkondu. San Juan de Mozarrifarreko estuasunak utzi eta Tolosara etortzeko gogoa zuen. Familia bazuen Tolosan eta Tolosarako bide hartu zuen Rodolfo eta Nieves seme-alabekin batera. 1952an izan zen; Rodolfok 19 urte zituen, Nievesek 18.

Tolosara etortzean, Altsasu bisitatzea izan zen egin zuten lehen gauzetakoa. Rodolfok azaldu digun eran, 18 urte zituen sorterrira itzultzeko
aukera izan zuenean: “1952 urteko udan, ama eta arrebarekin joan nintzen Altsasura; herria zein egoeratan ikusteko gogoz zegoelako ama. Altsasura iritsi eta negarrez hasi, dena bat izan zen. Hunkigarria izan zen”, azaldu digu Rodolfok.
Hasiera batean, Tolosako Apatta Erreka auzora joan ziren bizitzera. Handik Tolosako Bidebieta auzora. Bietan, alokairuan egon ziren. Etxebizitza erosteko modua topatu zutenean, Bizkai kalera, Tolosan hain ezagun diren Sputnik delakoetara joan ziren bizitzera.

Ezin aipatu gabe utzi, Tolosara itzuli baino lehen, San Juan de Mozarrifarreko Alsina paper-fabrikan gomendio-gutun bat eman ziotela Rodolfori. Horri esker lortu zuen lana Ibarrako San Jose paper-fabrikan. Lantoki honetan ezagutu zuen Rodolfok Pakita Goikoetxea, gerora bere emazte izango zena. Ibarran jarri ziren bizitzen eta sei seme-alaba eta -hau idazterakoan- lau biloba dituzte. Azken 25 urteak Tolosan egin dituzte. Rodolfok 73 urte ditu orain.

Nieves Ubeda Tolosako Olur lantegian hasi zen lanean, grafikagintza tailer batean. 6,50 pezeta kobratzen zuen eguneko. Bi urteren buruan, Olur utzi eta Llanosen jarri zen lanean (metalaren arloan). Soldata doblea eskaintzen zioten. 13 pezeta egunean. Llanosen beste bi urte egin zituen.

Llanos itxi egin zuten eta “Engomadora Moderna”n hasi zen lanean. 22 urtez Engomadoran egon zen lanean. Baina hau ere itxi egin zuten eta 48 urterekin langabezian geratu zen. Langabezia eta indemnizazioarekin 50 urtera iritsi zen. Lansariaren erdiarekin pentsiodun egin zen. 55 urterekin, soldataren %75a kobratzen hasi zen.

72 urte ditu orain Nieves Ubedak eta bakarrik bizi da Tolosan. Sputnik delako etxebizitzetako batean. Han egin zituen bere amak, Nieves Brianzok, bere azken urteak. 1981ko ekainaren 2an zendu zen, minbiziaz, 68 urterekin.
Hauxe da 36ko Gerrak gure etxekoen artean izan zuen eragina. Gerra anker horren itzala luzea, oso luzea da. Haurtzarotik hasi eta gaurdaino iristen dena. Lerro hauetan Rodolforen eta Nievesen lekukotza biltzen da.

Tolosa, 2006.