36ko Gerra Altsasun

XX mende hasieran, Nafarroako industria-gune garrantzitsuenetakoa zen. Hormigoi eta fundizio enpresa garrantzitsuak zeuden Altsasuko bailaran. Hori dela eta, langile mugimendua bizi-bizia zen. Tren geltoki garrantzitsua zuen, jende eta ideia askoren helmuga eta abiapuntua zen.

1914an lehen langile mugimenduak eman ziren. Anarkismoak indar handia hartu zuen. 1920ko hamarkadan, CNTk 100 militante inguru zituen, Iruñean bezain beste. Garai hartan, hormigoia egiten zuen lantegiko langileek lau
hilabeteko lanuztea burutu zuten.

Primo de Riveraren diktadurapean, legez kanpo zeuden sindikatu eta alderdi erradikalenak. Baina horrek ez zuen altsasuarren ezkertiar ikuspegia ito. 1931. urtean, Espainiako Bigarren Errepublika atsegin handiz aldarrikatu zen herrian. Garai honetan, Altsasun egin ziren bataio, ezkontza eta lurperatze asko zibilak izan ziren.

Ordurako, UGT eta PSOEren presentzia ere nabaria zen herrian. “El Metalúrgico” egunkaria banatzen zuten eta liburutegi garrantzitsu baten jabe ziren. CNT, muturreko jarrera bazuen ere, eraginkortasun handiko sindika-tua zen. Alderdi Komunistak eta Izquierda Republicana alderdiak ere, ordezkaritza zuten herrian. Ezkertiar ikuspegia, beraz, nagusi zen herrian. Círculo Católico alderdia ere existitzen zen baina eragin txikiko alderdia zen.

1934an, Eusko Alderdi Jeltzaleak egoitza zabaldu zuen herrian. Ingurunea euskalduna izanik ere, alderdi honen presentzia txikia zen.
Altsasuko langile mugimenduak indarra zuen eta hauteskunde garaian, anar-kisten eta sozialisten mitin eta ekitaldi askoren lekuko izan zen. Pentsa zer nolako garrantzia zuen Altsasuk. 1934ko Maiatzaren Leheneko manifestazioan Santiago Carrillok hartu zuen parte. Garai hartan gazte sozialisten idazkari nagusia zen (Federación de las Juventudes Socialistas delakoa). “Bankero eta lurjabeen errepublika hau errepublika sozialista batean bilakatzeko deia egin nahi dut, boterea era iraultzailean eskuratuz. UGTk 600 langile antolatuak dituen herri honetan, hemen ere Gazteria Sozialista antolatzea animatu nahi zaituztet”. Sindikalgintza mailan zituzten ikuspuntu ezberdinen harira, ika-
-mika ugari izan zituzten Altsasuko UGT eta CNTko buruzagiek.
1934ko urriko iraultzak oihartzun handia izan zuen Altsasun. Langile askok iraultzarekin bat egin eta grebari ekin zioten Altsasun. Errepublika eskuinaren esku zegoen garai hartan, Franco Marrakechen zegoen destinaturik. Handik Asturiasera bidali zuten Errepublikako agintariek (ordukoak, eskuinekoak). Francoren zeregina iraultza itzaltzea zen eta baita itzali ere, bidean 3.000 langile gorpu utzi eta gero.

Asturiaseko errepresioari erantzunez, tren geltokiko kamioi bat irauli zuten Altsasun. Egun batzuetara, lehergai bat jarri zen. Honen ondorioz, atxiloketa ugari eman ziren Altsasun. Constantino Salinas zinegotzi sozialista izandakoa preso zeramatela, Eguzkitza izenez ezaguna zen altsasuarrak bere semea besoetan zuela protesta egin zuen. Guardia Zibilak tiro egin zuen eta zerraldo erori zen Eguzkitza.

Errepresioak ezkertiar kutsuko alderdi eta giza elkarteen batasuna ekarri zuen. Frente Popular delakoan bildu ziren ezkertiar indar gehienak.
36ko hauteskundeei begira, Altsasuko presoak, amnistia berri baten esperoan, ezkertiar kutsuko botoa ematera animatu zituzten herritarrak. 1936ko otsailean egin ziren hauteskundeetan, Frente Popularrak 902 boto eskuratu zituen. Eskuineko alderdiak, 480. Boto abertzaleak 41 izan ziren.

Francoren altxamendua

1936ko uztailaren 18an eman zen. Nafarroan
eragina berehalakoa izan zen. Langile mugimendua indartsua zen Altsasun. Hori dela eta, Francoren sokako militarrek begipuntuan zuten Altsasu.
36ko uztailaren 19an, guardia zibil ugari bertaratu zen. Marino Ayerra apaizak lehen meza eskaini zuen Altsasuko herrian. Hiru egun lehenago
iritsi baitzen Altsasura. Meza amaieran, Luis Goikoetxea alkatea sakristian sartu zen apaiz berria agurtzera. Halaxe hitz egin zion apaizari alkateak: “Minutu gutxi geratzen zaizkit alkate lanetarako, meza garaian aldaketa
ekarriko duen guardia zibilen kamioia iritsi baita”.

Ezkertiar kutsua nagusi bazen ere, Altsasun ez zen okupazioari aurre
egiteko defentsarako armarik. Hasiera batean, herriko sarbideak moztea erabaki zen. Baina defentsarako armamendurik ez zen herrian eta aukera hori baztertu egin zuten. Arratsaldez, hainbat autobus iritsi ziren. Lizarrako Arapiles militar konpainiakoak ziren, reketeak ere beraiekin batera ailegatu ziren. Denak, Pablo Cayuela teniente koronelaren aginduetara. Langilegoak jar zezakeen erresistentzia itotzeko agindua zuen. Baionetekin, hauteskundeetako paskinak apurtu zituzten, dantza saioa debekatua izan zen eta “Viva Cristo Rey” eta “Fuera la República” oihuak entzun ziren. Kaleak hustu egin ziren.

Aurre egin ezinik, ezkertiar indarrek herritik ateratzeko kontsigna zabaldu zuten. Erresistentzia ahal zen tokian antolatzeko deia egin zen. Gipuzkoan hasi ziren erresistentzia antolatzen. Altxamenduaren biharamunean 350
herritar, gazteak gehienak, Altsasu utzi eta mendietatik Ataun, Beasain eta Gipuzkoako beste herri batzuetara jo zuten. Francoren Altxamenduak Gipuzkoan ez zuen arrakasta izan eta Altsasu eta Nafarroako beste herri batzuetako errepublikazaleen babesleku bilakatu zen.

Altsasutik hiru kilometrora, Urdiaingo Bentan, eskopetadunak zeuden
altxamendua defendatzeko prest. Altsasuko Paulino Fernandez falangista ezagunak iristen ziren soldaduak Txunkai izeneko tokian biltzen zituen. Falangistek armak banatu zituzten eta Lecea farmaziaren atean metralladora handi bat ipini zuten.

Uztailaren 20an, Cayuela teniente koronelaren babesean, zinegotzi berrien kargu hartzea egin zen. Lucas Elizalde izendatu zuten alkate.

Egun horretan, beste 200 altsasuar gehiago herria uztea erabaki zuten. Herria gizonik gabe geratu zen. Altsasu utzi zuten ia gehienak Gipuzkoara jo zuten. Batailoi bakar batean biltzea pentsatu zuten, baina ezbehar baten ondorioz Altsasuk gizonik gabe geratzeko arriskua zuen. Eibartik ekarritako fusil eta ehizarako eskopetak eskuratu zituzten eta berehala lehen lerrora jo zuten, Hernanin, San Martzialen...

Ehunka altsasuar Errepublikaren alde

Gerra Zibilean, ehundaka altsasuar izan ziren Errepublikaren alde borrokatu zutenak. Euskal Herriko frontean, Asturiasen, Katalunian eta Madrilen 55
altsasuar hil ziren. Beste hamasei, preso hartu eta erailak izan zirenak. Beste 13 erretagoardian hil ziren. Errepublikazaleen artean, 84 izan ziren hildako altsasuarrak. “Espainia eta jainkoaren alde” hildakoak, aldiz, 9 izan ziren. Azken bederatzi hauek hala aitortuak izan ziren. Horietako batzuk ezkertiar mugimenduekin harremanatuta zeuden baina Francoren aldekoek hala-beharrez eurekin eraman zituzten.

Esan bezala, gazte asko izan ziren Altsasu utzi eta 36ko gerran Errepublikaren alde borrokatu zutenak. Aipatzekoa da Juanito Goikoetxea “Akullu” ezizenez ezaguna zena. Dinamita jartzen aritu zen lehenik, gero SESBn izan zen ikastaro bat egiten eta ofizial gradua eskuratu zuen. 36ko gerran, “caza” izeneko abioiak gidatu zituen.

Beste altsasuar gazte batzuk, milizia euskaldunekin batera, Madrilgo defentsan hartu zuten parte.

Herria utzi zuten gazteen senideek faszisten indarkeria pairatu behar izan zuten. Lokal guztietan sartu ziren, ibilgailu guztiak lapurtu (errekisatu) zituzten, irrati-aparailuak, maindireak, mantak, altzariak... Manuel Ayerra baino lehen apaiz izandakoa, bisitan izan zen Altsasun. Marino Aldave zuen izena. Bere bisitak, ondorio bezala, Izquierda Republicana alderdiarekin alkate izandako Luis Goikoetxearen atxiloketa ekarri zuen. Herrian estimazio handikoa zen Luis Goikoetxea baina atxilotu eta Iruñera eraman zuten. Tribunal militar batek 30 urteko kartzela zigorra ezarri zion, “indar armatuei errebelde” izateagatik.
Errepublikazaleen esanetan, Altsasuko Kaputxinoen konbentutik arma eta uniforme ugari atera ziren. Altxamenduaren lehen egunetan ere, partehartze handia izan zuen konbentu honek. Altxatu zirenak euren etxean jasoz eta errepresioa sustatuz.

Benito Santesteban y Vizcondoak uniformatuak eta armatuak zeuden taldeen buru egin zuen. Egun horietako batean, herria plazan biltzeko deia zabaldu zuen. Errepublika ateoaren “astakeriak” aipatu eta erregimen berriari men egin eta gero, horrela bukatu zuen bere diskurtsoa: “aurrerantzean, denak mezara! Ateismorik ez!”.

Herrian hamar irakasle zeuden. Hiru irakasle kanporatuak izan ziren. Ordurako, Victor Huarte irakaslea ihes eginda zegoen. Juan Rubio espetxe-ratua izan zen eta Milagros Marañón, komunista izateagatik kanporatu zuten.
Falangeak, Altsasun bezala gainontzeko herri eta hirietan ere, emakumezkoen aurka jo zuen bereziki. Ilea moztu zitzaien errepublikazale familien emakume askori. Errezinolioa edatera behartzen zituzten eta honek beherakoa eragiten zien. Altsasun, esate baterako, Julita Zornoza eta bere alaba herriko kioskoari bueltak ematen jarri zituzten.

Pablo Arrellano, Anixeto Azpiroz, Paulino Fernandez eta beste falangista batzuk nabarmendu ziren lan hauetan.

Ezkertiar kutsuko familia asko erbestera jo behar izan zuten. Indarrez, Altsasun ziren familia asko kanporatuak izan ziren. Plazan kamioietan sartu eta Altsasutik bota zituzten. Vicente Bermejok negarrez utzi zuen Altsasu eta Peraltara jo behar izan zuen, bere jaioterrira. Egun gutxietara Peraltan fusilatua izan zen.

Sorterrira itzultzeko agindua eman zuten. Era horretan, lan arrazoiak medio Altsasun sustraitu ziren familia asko alde egin behar izan zuten.
Lehen esan dugu. 36ko gerra baino lehen, ezkertiar joerako alderdi eta sindikatuak nagusi ziren Altsasun. Baina altxamendua eman zenean, Gerrako Junta Karlistak hartu zuen protagonismoa. Lecea botikan, Oyarbide tabernan edota udaletxean biltzen ziren. Zerrenda beltzak prestatu zituzten eta lan horietan bereziki Simon de Lecea, Jose Maiza, Cirilo Ruiz de Gaona, Juan Bergara eta Pedro Arratibel nabarmendu ziren. Antza, Marino Aristorenak meritu ugari egin zituen eta Altsasuko alkatetzarako hautatu zuten. Herriaren jabe egin ziren bera eta bere lagunak.

Errekete eta faszista koadrilak Altsasuko bailara miatzen jarraitu zuten. Gazte jendea erakarri nahi zuten baina Altsasun ezinezkoa zen. Gizonezkorik ez zen apenas. Gazte askok sasi artera egin zuten. Hala ere, Sakana aldeko jende ugari atxilotu zuten. Baina Araba eta Gipuzkoako jendea ere bazen Altsasuko komandantzian atxiloturik. Ziegak txikiak eta baldintza kaxka-rrekoak ziren. Eramandako manta eta koltxoiekin, presoen senideek egoera samurtzen saiatzen ziren.

Lehen erailketak Altsasun

Abuztuaren 11n lehen erailketak gertatu ziren Altsasun. Felix Muruzabal eta Jose Iriartek ez zuten alde egin. Faszisten kamioi bat pasa zen euren aurretik eta antza denez ez zuten agurra erantzun. Kolpeka atxilotu eta kartzelara eraman zituzten. Gaueko 23:00etan, CNTko kide zen Miguel Goikoetxea espetxetik atera eta bi gazte horiekin batera Aritzalkoko hariztian erail zituzten. Lurperatu arte, egun batzuk egin zituzten zendurik Aritzalkon.

Lurperatzeak sortzen duen lan desatsegina saihestu asmoz, hurrengo egunetan krudelkeria handiko erailketak eman ziren Altsasun. Atxilotuak Urbasako amildegitik behera bota zituzten. Batzuk bizirik bota zituzten. Emilio Garcia eta Adelino Gil halaxe akabatu zituzten. Azken hau egunkari saltzailea zen eta erdi itsua zen. Antza Jose Ubedarekin nahastu zuten eta Urbasako amildegitik bota zuten. Dena den, hurrengo egunean, bota zuten Jose Ubeda Urbasako amildegitik behera.

Víctor Urquijo ere Urbasan erail zuten. Sozialista ezaguna zen. Zortzi seme--alaben aita. Hormigoi lantegitik atera eta zuzenean Urbasara eraman zuten.
Joaquín Lizarraga eta bere seme Sabino abertzaleak ziren eta oso elizkoiak. Fundiciones Alsasuako kontseilaria zen Joaquín eta Legión Católica de Bilbaoko presidentea ere bazen. Komandantzian bertaratu zen bere seme atxilotuaz galdezka. Manuel Ayerra herriko apaiz iritsi berriak konfesatu zituen biak. Gertaera hauekin asaldatuta zegoen apaiza eta egoera hauek denak “No me avergoncé del Evangelio” liburuan jasoko zituen. Solchaga
militar komandanteak fusilaketarik eman zenik gezurtatu egingo zion apaizari. Baina komandante honek atxilotuak bisitatzea galarazi zion Ayerra apaizari.
Claudio Dieguez, aldiz, irailaren 13an fusilatu zuten. Gregorio Zufiaurrek Donostiara ihes egin zuen. Bere emazteak erakarrita itzuli zen herrira. Faszistek jarritako alkateak, Lucas Elizaldek, ezer ez zitzaiola gertatuko agindu zion Gregorioren emazteari. Atxilotu zutenean ez zioten alaba txikia ikusten utzi. Lizarrustin erail zuten irailaren 22an.

Urbasako mendilerroa

Erailketa beldurgarrien lekuko izan zen. Otxoportillo, Basanziturri eta Ordozeko amildegiek betiko irentsi zituzten Sakana eta inguruko herritar ugari. Era honetan, faszistek, lurperatzeak eskatzen duen lan desatsegina ekiditen zuten. Artzainak gertaera hauen jakitun ziren. Amildegira bizirik bota zituztenen artean, hilzorian geratu zirenen agonia ez zuten sekula ahaztuko. Olaztiko gazte bat amildegira jaitsi zen ea aita han ote zen, baina ez zuen aurkitu. Idiazabalgo eremutik gizon bat bota zuten eta bila joan zitzaion semeetako bati gauza bera gertatu zitzaion. Amildegitik bota behar zutenean, altsasuar batek ihes egin ahal izan zuen. Pilatosen Balkoia deritzona ere, atxilotu asko desagertarazteko erabili zuten.

40ko hamarkadan, tifus epidemia zabaldu zen Olaztin. Herriaren psikosia hain zen handia, amildegietan erail zituztenen gorpuek urak kutsatu zituztelakoan zeuden. Hori dela eta, amildegietako zulo asko harriz eta
lurraz estali zituzten. Gaur egun, eraildakoen senideak Otxoportilloko amildegian biltzen dira urtero. Eskualdeko herritar askorentzat, askatasun ikur dira amildegi hauek.

Erretaguardian fusilatua izan zen azkena Antonio Goikoetxea izan zen, 1931n alkate izandakoa. Bere emaztea ordurarte karlista izan zen eta sena-rra salbatzen ahalegindu zen. Baina ahalegina alferrikakoa izan zen.
Indar frankistak aurrera bidean jarraitzen duten garaian, errepublikazaleen aldean eroritako bizilagunen berri izango dute Altsasun. Ia gehienak Euskadi batailoian erori ziren: Alderdi Komunistako Arregi anaiak, Aznar anaiak, Jose Mari Garasa (Durangoko bonbardaketan), Muskiaran anaiak, Antonio Ortega Elgetan (hiru seme utzi zituen), Eloy eta Isidro Zufiaurre Donostian eta Artxandan... Eta horrela 60tik gora izan ziren lehen lerroan hil zirenak. Ia gehienak 23 urte inguruko langileak ziren.

Atxilotuak izan ziren asko ere erailak izan ziren. Tomas Lecea eta Leandro Saez de Adana (sei seme-alaben aita) Hernanin fusilatuak izan ziren 1936ko urriaren 8an.

Jose Aguirre Urrestarazu artilleriako kapitain izan zen eta abioiz Frantziara zihoanean, abioi gidariak saldu egin zuen eta abioiak Zarautzko hondartzan hartu zuen lur. Atxilotua izan zen eta Gasteizen fusilatu zuten. Eugenio Casteig, garai hartan ezaguna zen pilotaria, Iruñean fusilatu zuten.

Asturias erori zenean, Altsasuko talde bat atxilotua izan zela zabaldu zen herrian. Errepublikazale hauen heriotza eskatuz manifestaziorako deia zabaltzen hasi ziren faszistak. Honen aurrean, Marino Ayerra apaizak karitateaz eta barkazioaz hitz egin zuen mezan. Atrebentzia handia izan omen zen eta faszistek eskatuta, elizako buruek bere aurkako prozesua zabaldu zuten, Espainia eta Movimiento Nacional delakoaren kontra jotzeagatik. Aske utzi zuten baina karitatea eta barkazioa baloreen aurrean isiltzeko gomendioa egin zioten. Kaputxinoen konbentuak egin zuen salaketa.

Altsasuko faszistak herrian egindako “garbiketarekin” nahikoa ez eta espetxe ezberdinetara jo zuten. Alfonso Chicharro, Martin Otxoa, Andrés Beraza, Eloy Sanz eta Martin Somocurcio Santoñan fusilatuak izan ziren. Antonio San Román gerra ondoren preso eroritakoekin osatu ziren “batallón de trabajadores” delakoan hil zen; Pablo Lecea, Jose María Mazkiaran, Martin Lopez idazlea bezala. 1942an Kanariar Irletan zendu zen Miguel Larraza. Hau ere, “batallón de trabajadores” horietako batean lan egitera behartu zuten.

Gerra amaiera

Altsasun izan zuen oihartzuna ere deskribatu zuen Marino Ayerra apaizak: “se organiza una gran manifestación, de júbilo unos y de dolor en la casi totalidad del pobre pueblo, definitivamente ya sojuzgado y metido, otra vez, en cintura, convertidos en siervos de la gleba de nuevo, sin libertad, sin personalidad, sin derechos. Vuelta atrás, a la España Imperial y Católica, a la unidad de la fe, de la censura, de separación de clases, de riqueza de unos y miseria de otros. Vuelo de campanas, marchas triunfales, manifestación saliendo de la Comandancia a la Parroquia, de ésta a Capuchinos y regreso a la Comandancia. Intervención del Párroco deseando la paz a todos, intervención del Guardián de Capuchinos diciendo que no ha terminado la Guerra, que hay que seguir vigilando para perseguir siempre a los de la República laica, los de las matanzas de obispos y sacerdotes, los de la quema de conventos... Hay que hacer justicia”.

Gerra bukatu eta gutxira, Altsasun izan zen bisitan Alemaniako Gestaporen eta nazismoaren buruetako bat, Heinrich Himmler. Aristorena eta Nafarroako beste politiko batzuekin batera bazkaldu zuen. Garai hartan bizi zen giroaren erakusgarri. “Navarra 1936, de la esperanza al terror” (Altaffaylla Kultur Taldea, 1986) liburuan Altsasuri eskainitako pasartea. Euskaratua (jatorrizko testua kastellanoz dago).